Spots
NederlandsEnglish
Meld u aan voor de SPOTS nieuwsbrief
Cheetah, Afrikaanse - Sem Jones - 01
mainKader

Cheetah of jachtluipaard

De cheetah (jachtluipaard) staat bekend om zijn snelheid. Deze spinnende kat is het snelste landzoogdier ter wereld. De hoogst gemeten snelheid is 115 km per uur. De officiële schrijfwijze in het Nederlands is overigens "cheeta" maar omdat wij Engelstalige projecten ondersteunen en de schrijfwijze in het Engels "cheetah" is, hanteren wij dit ook.  

Taxonomie
Rijk: Animalia (dieren)
Stam: Chordata (gewervelden)
Klasse: Mammalia (zoogdieren)
Orde: Carnivora (vleeseters)
Familie: Felidae (katachtigen)
Geslacht: Acinonyx (doornvormige klauw) - dit geslacht omvat 1 soort
Soort: jubatus (met kuif / manen)

Wetenschappelijke naam
Acinonyx jubatus.

Het woord cheetah komt van het Hindoestaanse woord 'chita' wat 'de gevlekte' betekent. Het woord 'Acinonyx' is afkomstig van het Griekse woord 'akaina', dat 'doornvormig uitsteeksel' betekent en 'onyx' dat 'klauw' betekent. Dus: uitstekende klauw. Dit verwijst naar het feit dat de cheetah, als één van de weinige katachtigen, haar nagels nooit geheel kan intrekken. Het tweede woord 'jubatus', betekent 'kuif' of 'manen' en verwijst naar de pluizige vacht die jonge cheetah's hebben (zie tweede foto links). 

Ondersoorten
Er zijn 5 ondersoorten (volgens sommige wetenschappers 6, het IUCN vermeld A.j.velox niet): A.j.venaticus (Iran), A.j.soemmeringii (Noordoost-Afrika), A.j.hecki (Noordwest-Afrika - ook wel Saharacheetah genoemd), A.j.raineyii (Oost-Afrika) en A.j.jubatus (Zuid-Afrika). Er leven dus 4 ondersoorten op het Afrikaanse continent en één in Iran (Azië) en eventueel daaraan grenzende landen. Lees hier meer over de Aziatische cheetah. De koningscheetah (ooit geclassificeerd als A.j.rex, foto 3) is geen ondersoort maar een cheetah met een variatie in het vachtpatroon. Overigens zijn er nog vele discussies gaande over de ondersoorten. Zo is het nog niet zeker of de cheetah uit Noord-Afrika (zoals bijv. in Algerije) nu A.j.hecki is of A.j.venaticus (dezelfde ondersoort als Iran). Kijk hier voor meer informatie over de ondersoorten.

Fysieke kenmerken
Lichaamslengte: ca. 122-125 cm (vrouwtje is kleiner)
Staartlengte: ca. 66-84 cm
Hoogte: ca. 60-80 cm (vrouwtje is kleiner)
Gewicht: mannetje ca. 41,4-57, vrouwtje ca. 36-41 kg
Levensverwachting: in gevangenschap ca. 16 jaar, in het wild korter.
 
Uiterlijk
Het gehele lichaam van de cheetah is gebouwd op snelheid en dat is te zien. Lange poten en een lange staart om balans te houden tijdens de korte sprint waarbij de cheetah vaak snel moet afbuigen en wenden. De vacht is bedekt met ronde, dichte zwarte vlekken. De grondkleur varieert van heel vaal beige tot okerachtig, afhankelijk van de streek. De kleur en lengte van de vacht is afhankelijk van het leefgebied van de cheetah. Over het algemeen zijn de haren achterop de nek langer dan de rest. Vooral bij de jongen met hun pluizige vacht, is dit goed te zien. De kop is klein met kleine ronde oren en de ogen hebben ronde pupillen. Vanuit de ooghoek naar de mondhoek loopt een zwart lijn – de traanstreep. De neus heeft grote neusgaten om voor voldoende zuurstof te kunnen zorgen als de cheetah rent. De klauwen steken uit voor een goede grip en de voetkussens zijn hard en stug.

Bijzondere vachtvariaties
De koningscheetah (foto 3) heeft een ander vachtpatroon. De vlekken zijn veel groter en grilliger en staan met elkaar in verbinding. Ook loopt er over de rug een donkere, zwarte streep. Onderzoek heeft uitgewezen dat dit echter geen aparte ondersoort maar dat het gewoon een variatie in het vachtpatroon is zoals er ook variaties zijn bij andere kattensoorten. De minder gevlekte cheetah (foto 6) is in april 2012 (zie link) voor de tweede maal gezien (1e keer was in 1921). De vacht is lichtbruin en de vlekken op de rug en zijkanten zijn heel lichtbruin en heel vaag net als de traanstrepen.

Een ware specialist in snelheid
De cheetah is een van de weinige katachtigen die zich in een bepaalde richting heeft gespecialiseerd - snelheid (lees hier meer). Met een hoogst gemeten snelheid van 115 km/uur wordt deze kat niet voor niets wel eens vergeleken met een sportauto - in 3 seconden kan de cheetah al op een snelheid van 80 km/uur bereiken. De snelheid van de cheetah heeft altijd tot de verbeelding gesproken. Zo bestaan er vele fabels die proberen te verklaren waarom de cheetah zo snel is. Enkele van die fabels kunt u via de links onderaan deze pagina lezen. Deze specialisatie heeft wel een keerzijde. De snelle sprint kan niet lang worden volhouden. Bovendien heeft het lichaam van de cheetah andere eigenschappen opgeofferd om de snelste te kunnen zijn. Om het lichaam van voldoende zuurstof te kunnen voorzien tijdens de sprint, zijn de neusgaten dan ook vrij groot. Hierdoor is er minder ruimte voor de tanden. Er is simpelweg geen ruimte voor lange wortels die grote tanden nodig hebben. Vandaar dat een cheetah, in vergelijking met bijvoorbeeld een leeuw, relatief kleine tanden heeft. Zelfs de tanden van een baviaan zijn groter! Ook is de cheetah veel minder sterk dan andere roofdieren. Zijn lichaam moet dun zijn om snelheid te kunnen maken en hierdoor heeft hij in kracht moeten inleveren. Dat betekent dat zijn zo moeizaam veroverde prooi vaak wordt gestolen door sterkere roofdieren zoals de leeuw of luipaard. Bekijk hier video 1 en video 2 over de snelheid van de cheetah.

Verspreiding en leefgebied
De Afrikaanse cheetah leeft op het Afrikaanse continent en houdt van open savannen en graslanden. Uitzicht hebben en ver kunnen kijken zijn voor deze cheetah belangrijk. Zijn familielid in Iran leeft onder hele andere omstandigheden. Lees hier meer over het leefgebied van de Aziatische cheetah.

Gedrag
Veel cheetah's leven alleen, meestal de vrouwtjes. Mannetjes leven ook vaak alleen maar soms leven zij in groepjes (coalities) van 2 of soms wel 3 of 4 cheetah's. Deze coalities zijn vaak verwant aan elkaar maar ook kunnen andere mannetjes zich bij een groepje aansluiten. Een vrouwtje heeft een vrij groot leefgebied dat dat van 1 of meerder mannetjescoalities overlapt. In de gebieden hiertussen zwerven de alleen levende mannetjes rond. Cheetah's herkennen hun eigen jongen en zullen niet met hen paren.

Jacht en dieet
De cheetah is niet sterk en kan dus alleen kleinere antilopesoorten doden. Ook wrattenzwijnen staan op het hoofdmenu. Mannetjes in een coalitie kunnen grotere prooien vangen zoals zebra's en gnoes. Vrouwtjes jagen alleen tenzij de jongen groot genoeg zijn om mee te jagen. De prooi wordt beslopen waarbij de ronde vlekken voor een goede camouflage zorgen. Als de prooi zo dicht mogelijk is benaderd, volgt de sprint. Een uitbarsting van snelheid waarbij de staart voor balans zorgt tijdens het zwenken en afbuigen. Na het doden van de prooi, dient er snel gegeten te worden. Al heeft de cheetah ca. 20 minuiten nodig om uit te rusten voordat ze met eten kan beginnen. Omdat de cheetah niet sterk is, wordt haar prooi vaak afgepakt door sterkere roofdieren. Redenen waarom de cheetah vaak op het heetst van de dag jaagt als andere / grotere roofdieren rusten. Deze worden liever vermeden. Gebieden waar geen andere grote roofdieren te vinden zijn, genieten de voorkeur. Op het land van boeren zijn veel minder leeuwen en hyena's. Het nadeel hiervan is dat boeren veelal geen roofdieren op hun land tolereren. Veel cheetah's worden daarom ook preventief doodgeschoten.

Voortplanting
Na een draagtijd van 90-95 dagen worden er 3-6 jongen geboren die dan 250-300 gram wegen. De pluizige jongen hebben manen achterop hun nek en over de rug en zijn vaal, grijzig van kleur. De vlekken zijn heel klein en nog niet goed zichtbaar. Het vrouwtje houdt hen verborgen in het hoge gras. Ze worden ongeveer 6 maanden gezoogd en zijn met 13-20 maanden zelfstandig. Zodra de jongen meegaan op jacht wordt een prooi door de moeder geopend zodat de jongen als eerste kunnen eten.

De cheetah is geen luipaard - verschillen
De luipaard en de cheetah (jachtluipaard) worden vaak verward. Waarschijnlijk komt dit door het vlekkenpatroon. Ook de naam kan verwarrend zijn (jachtluipaard/luipaard). Daarom gebruikt SPOTS de naam cheetah. Er zijn echter een aantal zichtbare verschillen tussen de cheetah en de luipaard. Het meest opvallende aan de cheetah zijn de traanstrepen vanuit de ooghoeken naar de hoek van de bek - de zogenaamde "traanstrepen". Deze ontbreken bij de luipaard. De vacht van de cheetah heeft dichte, ronde zwarte vlekken terwijl de vlekken van de luipaard voor het merendeel open vlekken (rozetten) zijn. Een ander belangrijk verschil is de lichaamsbouw. De luipaard is veel gespierder en dus krachtiger met kortere poten dan de cheetah waardoor de luipaard in staat is een gedode prooi mee de boom in te slepen. Een cheetah kan dat niet.

Status en bedreiging
De Afrikaanse cheetah heeft op de Rode Lijst van het IUCN de status "Vulnareble" (kwetsbaar) en is vermeld op CITES Appendix I. De ondersoorten A.j.hecki en de Aziatische cheetah (A.j.venaticus) hebben de status als "Critically endangered" (ernstig bedreigd) en zijn eveneens vermeld op CITES Appendix I. Zwierven er begin vorige eeuw zeker nog 100.000 cheetah's over de aarde, nu is het aantal afgenomen tot minder dan 12.000! De cheetah wordt dus met uitsterven bedreigd. Bij de toelichting over jacht en dieet is ook één van de bedreigingen genoemd. Lees hier meer over de bedreigingen voor de cheetah.

Projecten en organisaties
Diverse organisaties werken aan de bescherming van de cheetah en het behoud van de leefgebieden. Samenwerking met de lokale bevolkingen is hierbij van groot belang. Onderaan deze pagina vindt u links van organisaties die het beste met de cheetah voorhebben.

Waar te vinden in Nederland
Burgers' Zoo, Dierenpark Amersfoort, Gaiapark, Safaripark Beekse Bergen en Zoo Parc Overloon houden allen de Afrikaanse cheetah.

Nog meer weten over de cheetah? Klik dan hier
Word adoptie ouder van een cheetah >
Nog meer lezen over de cheetah? >
Uiterlijke verschillen cheetah Afrika - AziŽ >
Een filmpje van de cheetah op volle snelheid >
De Aziatische cheetah >
Bedreigingen voor de cheetah >
cheetah projecten ondersteunt door SPOTS >
Cheetah nieuwsartikelen >
cheetah geluiden >
Conservation of Asiatic Cheetah Project (CACP) >
Fabel - hoe komt de cheetah aan haar snelheid >
Fabel - hoe komt de cheetah aan haar traansporen >
Fabel - hoe komt de cheetah aan haar vlekken >
1 grote familie - biologie der katachtigen >
Rennende cheetah - hoge-snelheidscamera >
Vertraagde beelden van rennende cheetah >